In Finland vraagt de winterteelt van tomaten in kassen om nauwkeurige beheersing van licht, klimaat en gewasbalans. Bij Häme University of Applied Sciences (HAMK) in Lepaa loopt het tomatenseizoen van augustus tot begin juni. Daarna blijft de kas in de zomer leeg, terwijl studenten stage lopen en medewerkers buiten werken. Volgens Eija Lankinen, docent Kasteelt en Vertical Farming, biedt deze pauze een onverwacht voordeel: "Door de zomerse warmte worden vrijwel alle kasplagen geëlimineerd, waardoor we zelden last hebben van plagen of ziekten."
Daarom is het plaagbeheer bij hervatting van de teelt grotendeels gebaseerd op biologische bestrijding. De herfstteelt verloopt meestal stabiel, maar naarmate de winter nadert en het natuurlijke licht afneemt, nemen de uitdagingen toe.
Lichtbeperkingen en gewasreacties in de winter
De grootste beperkingen ontstaan begin november. Ondanks hybride belichting met een gecombineerde intensiteit van 480 µmol/m²/s via boven- en tussenbelichting blijft licht de beperkende factor voor tomatengroei. "Dat klinkt veel, maar het is essentieel voor efficiënte winterteelt in Finland," legt Lankinen uit.
Verminderd licht leidt tot krimp van het bladoppervlak en beïnvloedt de bestuiving. De activiteit van hommels is dan onvoldoende, waardoor mechanische bestuiving nodig is om vruchtzetting te behouden. Ondanks deze omstandigheden blijft de opbrengst redelijk. Bij Lepaa worden losse tomaten geteeld, met momenteel het ras Encore als dominante keuze vanwege smaak en vruchtgrootte, passend bij de voorkeuren van Finse consumenten.
Dit is het derde seizoen dat hybride belichting wordt toegepast in Lepaa. De overstap naar LED-technologie vroeg aanpassingen in teeltpraktijken, zoals een hogere elektrische geleidbaarheid (EC) van het substraat. Lankinen meldt dat de energiebesparing aanzienlijk is.
Daarnaast bracht de overstap naar een nieuw substraat extra uitdagingen. Het nieuwe substraat vereiste een aangepaste irrigatiestrategie, wat het belang van een goede afstemming tussen licht, substraat en bemesting onderstreept bij winterteeltsystemen.
© HAMK
Condensvorming op tomaten bij hoge luchtvochtigheid in de kas, terwijl het buiten te koud is om te ventileren
Klimaatbeheersing bij extreme wintercondities
In februari begint het toenemende natuurlijke licht de bestuiving door hommels weer te ondersteunen, maar de winterrisico's blijven aanwezig. Snelle lichttoenames kunnen de transpiratie sterk verhogen, waardoor risico's op verbranding van de bladranden en bloemrot toenemen. Koude periodes vormen extra uitdagingen. "Wanneer de buitentemperatuur daalt tot –24 °C en de ventilatie gesloten blijft, wordt het beheer van de luchtvochtigheid cruciaal," aldus Lankinen.
Bij een te groot bladoppervlak kan transpiratie de relatieve luchtvochtigheid problematisch doen stijgen. Tot nu toe blijft de gewaskwaliteit stabiel, dankzij nauwkeurige klimaatsturing, schermbeheer en hoge marktprijzen.
Succesvolle winterteelt hangt volgens Lankinen af van systematische monitoring, gecombineerd met nauwkeurige dataverzameling. "Alleen observeren is niet genoeg. Zonder geregistreerde data is het onmogelijk om seizoenen te vergelijken of oorzaak-gevolgrelaties vast te stellen."
In Lepaa wordt een Priva-klimaatcomputer gebruikt voor irrigatie, bemesting en klimaatbeheer, terwijl aanvullende kasdata worden verzameld met Aranet-sensoren. Teeltobservaties worden nog handmatig vastgelegd. Wekelijkse metingen van stamdikte, groeisnelheid, bladoppervlak en vruchtbelasting geven inzicht in de vegetatieve of generatieve richting van het gewas. Op basis van deze gegevens worden temperatuur, irrigatieritme en substraat-EC aangepast om een optimale bron-afvoerbalans te behouden.
© HAMK
Enkele vochtigheidsproblemen na zware regenval
Luchtvochtigheid, bestuiving en energieschermen
Luchtvochtigheid speelt een centrale rol in de winterteelt van tomaten. "Vochtigheid beïnvloedt niet alleen de transpiratie van de plant, maar ook de hommels en hun bestuivingsefficiëntie," licht Lankinen toe. Ideaal blijft de relatieve luchtvochtigheid onder de 80 procent om een effectieve bestuiving te garanderen. Bij Lepaa wordt ook het vochttekort gemonitord om de fotosynthese-efficiëntie te beoordelen.
Energieschermen beperken warmteverlies 's nachts en condensvorming op planten. "Gecondenseerd water verhoogt het risico op schimmels en kan barsten in tomaten veroorzaken." Schermen en belichting worden geleidelijk aangepast in de ochtend en avond om temperatuurverschillen tussen het bladerdak en de wortelzone te voorkomen.
Onderzoek en rasontwikkeling
Bij Lepaa lopen verschillende onderzoeksprojecten. Een project richt zich op het verbeteren van methoden om het succes van bestuiving te monitoren. In samenwerking met het Natural Resources Institute Finland (Luke) evalueert het Varttivalo-project gewasreacties op licht via chlorofylfluorescentiemetingen gedurende een volledig teeltseizoen.
Andere proefopstellingen richten zich op substraat- en bemestingsstrategieën voor sla, en op optimalisatie van fertigatie voor aardbeien en frambozen in een EU-project dat loopt tot 2027. Ook proeven met tomatenrassen zijn gaande. "We zijn nog op zoek naar een ras dat zowel past bij onze teeltomstandigheden als bij de marktvraag," aldus Lankinen.
Praktisch advies voor commerciële telers
Op basis van ervaring adviseert Lankinen geleidelijke veranderingen. "Als één groeifactor verandert, moeten andere ook aangepast worden, maar niet allemaal tegelijk." Ze raadt telers aan om stap voor stap te werk te gaan, ondersteund door nauwkeurige monitoring en dataverzameling, om ongewenste verschuivingen in gewasbalans te voorkomen.
Voor meer informatie:
Eija Lankinen, docent in Kasteelt en Vertical Farming
Häme University of Applied Sciences
Lepaantie 129,
14610 Lepaa, Finland
+358 50 5944114
[email protected]
www.hamk.fi
