Tholen - Turkije is een belangrijke producent en exporteur van tuinbouwproducten. Een gunstig klimaat, goedkope arbeid en soms ook nog geothermie maken dat mogelijk. Antalya is de tuinbouwhoofdstad van het land. Van de circa 78.000 hectare, veelal plastic kassen, staat ongeveer een derde in en om de stad. Glazen kassen zoals in Nederland zie je er weinig, al is de interesse er wel. Andersom kijkt Nederland ook met interesse naar Turkije.
Zeker sinds het oplopen van de energieprijzen de afgelopen twee jaar is de aandacht voor Turkije gestegen (volgens gegevens verzameld door het Anadolu Agentschap steeg de tomatenexport van Turkije in 2023 met 42,8%). De energiecrisis heeft telers in Nederland aan het denken gezet. Zuidelijker gelegen landen om ’s winters te kunnen telen zijn interessant. Zelf telen kan een optie zijn, maar er zijn genoeg telers die al in Turkije telen en die willen exporteren. Afgelopen winter kwam er meer product uit Turkije naar de Noordwest-Europese markt. Bekend zijn nauwe tuinbouwbanden met Duitsland en Polen, maar ook in Nederland wist men Turkije te vinden. Zo haalde veiling ZON Turkse tomaten naar de Nederlandse klok. Een uitdaging voor Turkse telers is nog wel om aan de Europese eisen te voldoen. Laboratoria kregen naar verluidt meer aanvragen voor residu-analyses.
Turkije is geen lid van de Europese Unie. Dat maakt dat er andere regels gelden. In de tijd dat Nederlandse bedrijven de Turkse markt opzochten, was dat niet anders. In de jaren negentig zagen de eerste techniekbedrijven eveneens heel veel plastic kassen, maar opvallend genoeg ook glazen kassen. Deze ‘dome-achtige’, bolvormige kassen hadden weinig mogelijkheid om te luchten en waren vooral geschikt voor de winterteelt. Zomers was het om goed te telen veel te heet. Dat is nog steeds zo. De meeste telers telen nog altijd ’s winters. Zomers liggen kassen leeg, zeker dichtbij de kust. Meer landinwaarts zijn de temperaturen zomers milder, maar de winters ook kouder. Een voordeel: in sommige regio’s helpt aardwarmte dan de kassen verwarmen. Diep boren hoeft vaak niet. ‘Slechts’ één kilometer diep is er vaak al heet water te vinden.
Later werd het areaal gemoderniseerd en kwamen er modernere foliekassen. Eerst gebouwd door buitenlandse bedrijven, maar al snel wisten ook Turkse bedrijven het klusje te klaren. Opvallend zijn Turkse investeringen die rond het jaar 2000 vanuit Turkse bedrijven in de sector gedaan werden. Het waren grote bouwbedrijven die tot dan toe niets met de tuinbouw van doen hadden die in kassen gingen investeren. De bouwbedrijven zagen het als een kans om te diversifiëren naast hun werk in bijvoorbeeld de wegenbouw.
Lira
Terug naar 2023. Goede en slechtere jaren volgden elkaar op en de tuinbouw in Turkije groeide door. De glazen kassen, waarvan er destijds getuige een rapport uit eind jaren negentig in vergelijking met andere landen rond de Middellandse Zee ‘opvallend veel waren’, zijn goeddeels verdwenen. De glazen kassen die er zijn, die zijn wel modern. Het zijn er echter maar een handjevol. Voor de gemiddelde kleinschalige Turkse teler liggen de investeringen in een moderne glazen kas nog veel te hoog. En daar komt ook het grote pijnpunt, de lira, de Turkse munt, om de hoek kijken. De afgelopen jaren is de wisselkoers drastisch gedaald. In 5 jaar tijd is de koers ten opzichte van de euro gezakt van circa 6 lira voor 1 euro naar ruim 30 euro voor 1 lira.
Vooral dit voorjaar zakte de lira hard weg. Dat heeft als voordeel dat exporteren makkelijker wordt. Volgens sommigen is dat ook het idee van de Turkse overheid geweest. Een nadeel is dat importeren moeilijker is geworden. De Turkse handelsbalans is nog altijd negatief. Vooral bedrijven die euro’s hebben vanwege handel met Europa zouden in staat zijn ook in Europese technieken te investeren omdat ze ook euro’s hebben. Voor de meeste kleinere Turkse telers die aangesloten zijn bij coöperaties, geldt dat niet.
Wie uit het vliegtuig kijkt en de vele kassen ziet, trekt eenvoudig de vergelijking met Zuid-Spanje. En die vergelijking is volgens menigeen op veel vlakken ook terecht. De technische staat van de kassen is bijvoorbeeld vergelijkbaar. Wat wel anders is, is dat Spanje een EU-lidstaat is. Dat brengt als voordeel met zich mee dat telers er aanspraak maken op EU-subsidies zoals voorheen GMO en tegenwoordig SIG&F. Daarmee doen zij investeringen die Turkse telers lang niet altijd kunnen doen. Zo investeren Spaanse telers, noodgedwongen door watertekorten, in ontziltingsinstallaties. In Turkije, waar water ‘geen probleem was, maar dat nu wel wordt’, gebeurt dat niet, omdat het te duur is. Wel telen moderne Turkse telers ook steeds vaker uit de grond. De Turkse lira’s van telers worden, terwijl ze op de bank staan, alsmaar minder waard. Soms reden om het geld dat er is, toch maar te investeren, met als resultaat desnoods een project dat afgemaakt kan worden zodra er weer geld is.
Politiek
Buitenlandse investeringen in de Turkse tuinbouw zijn beperkt. Vooral vanuit het Midden-Oosten en uit Turkije zelf komt momenteel het geld, zo leren gesprekken op tuinbouwbeurs Growtech. Die jaarlijks terugkerende beurs in Antalya is elk jaar populairder, getuige ook een groeiend aantal Nederlandse standhouders en nog meer ‘oranje’ bezoekers. Zij kunnen logischerwijs in aantallen echter niet op tegen de bezoekers uit Turkije, Rusland, de Rusland omringende landen en het Midden-Oosten. Voor mensen uit die regio’s blijkt het in de praktijk vaak makkelijker om naar Turkije te komen dan naar een beurs in Noordwest-Europa. Nogmaals: andere regels.
Om diezelfde reden is ook arbeid in Turkije nog gunstig geprijsd. Telers met interesse in de Turkse tuinbouw noemen het ‘een kostprijsland’. Daarmee doelend op de lagere kosten die er met telen in Turkije gemoeid zijn. Voor een belangrijk deel gaat het dan om arbeidskosten. Op de beurs valt op dat er, in vergelijking met Noordwest-Europese beurzen, relatief weinig aandacht is voor automatisering. Niet gek als arbeid niet het grootste probleem is. Voor buitenlandse bedrijven is dat ‘grootste probleem’ naast de lira de politieke situatie. Die wordt met een Westerse bril op ‘instabiel’ genoemd, al kijken ook niet-Europese bedrijven er soms zo tegenaan. Zij zien kansen in de fruitteelt, maar hikken ook tegen de politieke situatie aan. De Turkse overheid doet ondertussen hard zijn best om, overigens niet exclusief voor de land- en tuinbouw, buitenlandse investeerders aan te trekken. Wie voorbij politiek en de lira durft te kijken, treft dan een kansrijk tuinbouwland aan met bovendien ook nog de mogelijkheid om kasgroenten naar Rusland te exporteren. Een mega-afzetland, maar dat is Turkije zelf met 85 miljoen inwoners natuurlijk ook.
Dit artikel verscheen eerder in editie 12, 37e jaargang van Primeur. Zie hiervoor www.agfprimeur.nl.
